مقاله

کاربرد تسلیحات شیمیایی در جنگ ایران و عراق از منظر حقوق بین‌الملل کیفری

تعداد بازدید : 37
تاریخ و ساعت انتشار : یک شنبه 2 تیر 1398 08:46
چکیده کاربردسلاح‌های شیمیایی به ‌واسطه‌آسیب‌های گسترده‌ای که در قربانیان ایجاد کرده، درمیان جنایات رژیم صدام حسین، جایگاه خاصی دارد. مقتضای عدالت آن است که این گونه جنایات خطیرِمورد توجه جامعه ‌بین‌المللی، بدون ‌مجازات نمانند.

برمبنای معاهدات وعرف بین‌المللی، تردیدی در خصوص ممنوعیت کاربرد تسلیحات شیمیایی در دهه 1980 وجود ندارد. نفس همین ممنوعیت(بدون نیازبه جرم‌انگاری صریح) می‌تواند مبنایی برای مسئولیت کیفری مرتکبین این اعمال باشد. ضمن یادآوری رویه ‌دادگاه نورنبرگ، مقاله ‌حاضر، نشان داده که اگر دادگاه بین‌المللی صالحی برای رسیدگی به این جنایات وجود داشته باشد، مشکلی از حیث قانونی ‌بودن جرم وجود نخواهد داشت؛ اما چون در حال حاضر، هیچ دادگاه بین‌المللی حائز صلاحیت و مرتبط با جنگ ایران و عراق وجود ندارد، موضوع اجرای حقوق بین‌الملل، می‌تواند مورد توجه دادگاه‌ های داخلی قرار گیرد.

مقاله حاضر، با این اعتقاد که دادگاه‌های ایران، علی‌القاعده دارای صلاحیت رسیدگی به این جنایات هستند، پیشنهاد کرده که برای ایفای نقش مؤثر دادگاه‌ها در حمایت از حقوق بین‌الملل و کاهش آلام قربانیان، اصلاحاتی در برخی قوانین جزایی صورت پذیرد.

اصل مقاله

مقدمه

جنگ عراق علیه ایران (1359 تا 1367؛ 1980 تا 1988) تبعات و تلفات انسانی گسترده‌ای به همراه داشت. علاوه بر این تلفات انسانی کم‌سابقه، خسارات اقتصادی قابل‌‌­ملاحظه‌ای نیز از رهگذر این جنگ به طرفین تحمیل شد. این خسارات، علاوه بر آسیب گسترده به زیرساخت‌های نظامی و غیرنظامی دو طرف، شامل میلیاردها دلار کاهش درآمدهای نفتی و افت ارزش پول ملی به‌‌­واسطه‌ استقراض‌های قابل‌‌­توجه برای خرید تسلیحات نظامی بوده است. منشأ بروز این جنگ که یکی از طولانی‌ترین درگیری‌های مسلحانه در طول تاریخ معاصر به شمار می‌رود Hiro, 2008:1))، اختلافات مرزی و ایدئولوژیک بین دو کشور و همچنین جاه‌طلبی‌های سیاسی صدام ‌حسین عنوان می‌شود. نهایتاً با پذیرش قطعنامه‌ 598 (مورخ 29 تیر 1366: 20 ژوئیه‌ 1987) از سوی جمهوری اسلامی ایران، وضعیت آتش‌بس و توقف عملیات نظامی میان طرفین برقرار شد.

یکی از سیاه‌ترین برگ‌های تاریخ جنگ، استفاده‌ عراق از سلاح‌های شیمیایی علیه ایران و علیه کردهای عراق است؛ امری که به‌خودی‌خود نیز فجیع و دلهره‌آور و تأثربرانگیز است. دولت عراق در طول جنگ علیه ایران، برخلاف تعهدات بین‌المللی و در نقض آشکار قواعد حقوقی حاکم بر مخاصمات مسلحانه، اقدام به تهیه و تولید و انبارداری و استفادة‌ مکرر از سلاح‌های شیمیایی کرده است. آنچه باعث تأثر بیشتر نسبت به این فاجعه می‌شود، تعلل جامعه‌ بین‌المللی در اقدام مؤثر علیه این جنایت ننگین، یا حداقل محکوم‌کردن آن است. بنا به برخی گزارش‌ها که در قسمت­های آتی بررسی خواهد شد، به نظر می‌رسد که حتی برخی از دولت‌های شرقی و غربی نیز در این امر به دولت صدام‌ حسین یاری رسانده‌اند. اینکه جامعه بین‌المللی تا به این حد در برابر شرور جنگ از خود، ناتوانی نشان می‌دهد، البته بسیار تکان‌دهنده است. برخی از صاحب‌نظران معتقدند که این‌گونه مشایعت و مماشات قدرت‌های بزرگ با صدام‌ حسین را ‌باید در پرتو هراس آن‌ها از تهدید ناشی از گسترش انقلاب ایران بررسی کرد (Joyner, 2008: 60).

 این مقاله قصد دارد که اولاً، رژیم حقوقی حاکم بر منع استفاده از سلاح‌های شیمیایی در زمان جنگ ایران و عراق را ارزیابی کند و به‌طور گذرا نشان دهد که عدم تبعیت عراق از الزامات این رژیم حقوقی، چه تأثیری بر تحولات بعدی نظام کنترل تسلیحات داشته است. در بخش دوم به بررسی فهرستی از موارد استفاده از سلاح‌های شیمیایی در جنگ ایران و عراق و واکنش‌های جامعه‌ بین‌المللی در قبال این موارد، پرداخته می­شود. بخش سوم نشان خواهد داد که بر اساس قواعد حقوقی موجود در زمان جنگ، موارد استفاده از سلاح‌های شیمیایی تا چه میزان می‌تواند موجد مسئولیت کیفری بین‌المللی برای آمران و عاملان این فجایع تلقی شود.

متن کامل این مقاله در فصلنامه پژوهش حقوق عمومی دانشگاه علامه طباطبایی از طریق http://qjpl.atu.ac.ir/article_6794.html  قابل مشاهده است.

  • جدیدترین ها
  • پربازدید ها