مقاله

اثرات سلاح هاي شيميايي بر محيط زيست

تعداد بازدید : 31
تاریخ و ساعت انتشار : چهار شنبه 26 تیر 1398 09:52
خالق مهربان طبيعت، هزاران سال، ساكن اين كرة خاكي را ميزباني كرده است. همة موجودات روي زمين كوشيده اند تا به قانون ها و نظام طبيعت گردن نهند و خود را با آن سازگار سازند.

اثرات سلاح های شیمیایی بر محیط زیست

خالق مهربان طبيعت، هزاران سال، ساكن اين كرة خاكي را ميزباني كرده است. همة موجودات روي زمين كوشيده اند تا به قانون ها و نظام طبيعت گردن نهند و خود را با آن سازگار سازند. تنها انسان است كه از قانون هاي طبيعت فرمان نمى برد و برعكس، طبيعت را به زير فرمان مى آورد. وجود انسان روي كرة زمين به طور اساسي به منابع زمين نظير آب، خاك، هوا، فلزات و كاني ها و حتي انرژي حاصل از زمين بستگي دارد.

در حين بهره برداري و استفاده از اين موارد، انسان به صورت بخشي از چرخة بيوشيميايي در مي آيد. اين امر به آن معنى است كه انسان موجب جابه جايي مواد، ايجاد ضايعات و تجربة چرخة بيوشيميايي طبيعي مي شود. بنابراين در اثر تغييراتي كه انسان در سيستم طبيعي اطراف خود ايجاد مي كند، تغييراتي نيز در سيستم پيرامون وي به وجود مي آيد كه در نهايت بر روي كيفيت زيست انسان و موجودات زندة ديگر اثر مي گذارد.

فعاليت هاي انسان مي تواند به صورت قابل پيش بيني موجب بروز اختلال و آشفتگي در سيستم هاي طبيعي شود. آلودگي درياها و اقيانوس ها، آب هاي زيرزميني، تغيير در تركيب اتمسفر و از بين رفتن گونه هاي مختلف گياهي و جانوري، ازجمله پيامدهاي فعاليت هاي انسان در روي زمين بوده است. علي رغم پيشرفت هاي بشر و منافع آن و دسترسي به ذخاير زميني جهت بالا بردن كيفيت زيست، اين بهره وري بدون مسائل مربوط به خود نبوده و عمدتاً صدمات فراواني به محيط زيست وارد كرده است.

بايد آگاه باشيم كه آلوده ساختن محيط زيست خطر بسيار بزرگي براي تمام موجودات كرة زمين است. از اين رو، همه در مقام يك انسان مكلف هستيم در حفظ و نگهداري از محيط زيست هوشيار باشيم و احساس مسؤوليت كنيم. معمولاً كشورها آماده اند تا براي دفاع از حاكميت ملي و قلمرو خود چيزهاي بسياري را قرباني كنند اما تخريب محيط زيست اگرچه گاه چنان كه بايد محسوس نيست، خطر بسيار بزرگي براي امنيت تمام كشورهاست. تاكنون مفهوم امنيت ملي صرفاً از جنبة نظامي بررسي مي شد و توجيهي بود براى نگهداري نيروي عظيم مسلح، توسعة سيستم هاي جديد و بروز تسليحات، ازجمله سلاح هاي كشتارجمعي و شيميايي و حتي نقض حقوق بشر در كشورها.

تاريخچة كاربرد سلاح هاي شيميايي

عوامل شيميايي به كار رفته در سلاح هاي شيميايي، به تركيباتي اطلاق مي شود كه در صورت كاربرد مؤثر عليه انسان و حيوان و يا گياه، منجر به مرگ يا ضايعات قابل توجه دائمي و موقتي در ساختار اندامي آن ها مي شود و ضعف و ناتواني، آسيب ديدگي، فلج و از كار افتادگي را در پي دارد. انسان در اغلب اين عوامل، از طريق تنفس، خوردن يا جذب از طريق پوست حساس و آسي بپذير است. هرچند تعداد كمي از عوامل ب هصورت گاز هستند ولي چون اولي نبار در سال 1915 در جنگ جهاني اول، آلما نها عليه متفقين از گاز كلر استفاده كردند، عبارت (گاز سمي) براي عوامل جنگ شيميايي مصطلح شد. اين عامل شيميايي داراي چهار حالت فيزيكيِ مايع، گاز يا بخار، آئروسل هاي مايع و آئروسل هاي جامد است. عوامل مايع به صورت فرّار (نقطة جوش پائين و فشار بخار بالا) يا به صورت غيرفرّار (نقطة جوش بالا و فشار بخار پائين) است. عوامل مايع فرار يا عوامل غيرماندگار، به محض به كار گرفته شدن، تخريب شده و توسط باد در محيط اطراف پراكنده مي شود. ولي عوامل مايع غيرفرّار يا ماندگار اين توانايي را دارند كه هنگام استفاده از آنها، منطقه را براي مدتي طولاني آلوده كنند. اين عامل به صورت آئروسل هاي مايع، منتشر شده و سبب آلودگي افراد، زمين، ادوات، گياهان، جانوران و... مي شود.

انواع عوامل شيميايي

عوامل شيميايي بر حسب بسياري از فاكتورها از قبيل حالت هاي فيزيكي، خواص عمومي آن ها بر روي بدن انسان و اثرات فيزيولوژيكي عوامل بر روي بدن انسان طبقه بندي مي شوند.

يكي از متداول ترين طبقه بندي ها براساس اثرات فيزيولوژيكي عوامل شيميايي بر روي بدن انسان است كه شامل:

-1 عوامل سمي و كشنده

به دليل خواص سمي و كشندگي، اين عوامل بيشتر از سايرين مورد توجه قرار مي گيرند، اين عوامل از طريق مجاري تنفسي، پوست بدن، چشم ها و دستگاه گوارش وارد شده، اثر مي كند و ضايعات جدي و مرگباري را براي انسان، حيوانات و گياهان به دنبال دارد. عواملي سمي و كشنده شامل چهار گروه:

V و G الف) عوامل اعصاب: تركيبات عالي فسفرداري هستند كه به دو گروه خارجي تقسيم مي شود. اين مواد از نظر شيميايي وابسته به حشره كش هاي عالي فسفره هستند.

شامل: G عوامل اعصاب يا تابون GA -1 يا سارين GB -2 يا سومان است. GD -3

اين عوامل ابتدا از طريق سيستم تنفس حمله كرده و از اين راه وارد بدن مي شوند. همچنين مي توانند از طريق پوست و چشم نيز جذب شوند. در صورتي كه اين مواد را با مواد غليظ كننده، مخلوط كنند باعث افزايش قدرت ماندگاري و سرعت تبخير كمتر آنها مي شود و غيرفرّارتر می شوند؛ در نتيجه اثرات زيانبار فراواني را براي مدت طولاني براي كلية موجودات زنده، اعم از انسان، حيوانات، گياهان و حتي اثرات مخربي روي آب و خاك منطقه خواهند داشت.

يكي از مهم ترين آنزيم هايي است كه در سيستم (Cholin estrase) آنزيم كولين استراز عصبي بدن فعاليت دارد. عوامل اعصاب با تأثير روي سيستم عصبي و اختلال در اعصاب سمپاتيك و پاراسمپاتيك، حيات را به مخاطره مي اندازند. اين تركيبات با وقفة اثر آنزيم كولين استراز، مانع هيدروليزاستيل كولين در پايانه هاي موسكاريني و نيكوتيني مي شوند. وقتي مواد شيميايي اين دسته وارد بدن شوند، غلظت استيل كولين را در بدن به بيش از حد لازم مي رسانند و با انباشت در آن ها، سيستم را فلج مي كنند. ريه ها و چشم ها به سرعت اين مواد را جذب كرده و در كمتر از يك دقيقه بر سيستم عصبي بدن تأثيرات قابل توجهي مي گذارند.

تمام اعصاب با اتصال به اين آنزيم، باعث بي نظمي هاي شديد عصبي، آسيب ديدگي شديد ودر نتيجه مرگ مي شوند.

تركيبات فسفردار آلي، گروه عمده اي از عوامل اعصاب را تشكيل مي دهند و از سموم كشندة عوامل شيميايي جنگي هستند. شباهت ساختماني و مكانيسم اثر حشره كش هاي فسفردار آلي با عوامل اعصاب، نظير سارين، سومان و تابون، باعث شده نتايج پژوهش هاي انجام يافته درمورد درمان آن از حشره كش ها و اثرات آن ها روي افراد و محيط زيست، در تحقيقات علمي به كار گرفته شود.

ب) عوامل تاول زا: شامل خردل ها، آرسنيك ها و گازهاي گزنده هستند. عوامل تاول زا (به خصوص گاز خردل) از طريق مجاري تنفسي يا پوست بدن به انسان صدمه مي زنند و هنگام تماس با سلول، آن را تحريك مي كنند. سلولِ تحريك شده، از خود زهرِ سلولي توليد مي كند. زهر سلولي موجب از دست رفتن مايعات بدن، محدوديت فعاليت و عفونت بدن مي شود و مرگ تدريجي را در پي دارد. آرسنيك ها و گازهاي گزنده هم تقريباً مشابه خردل ها عمل مي كنند. فقط لويزيت اثر تاول زايي كم تري دارد و روي پوست بدن اثري نظير گزيدگي حشرات (زنبور) به وجود مى آورد كه دردناك است و به محض تماس با پوس بدن، عوارض و علائم آن (سريع تر از خردل ها) مشهود مي شود.

نشانه هاى مسموميت با عوامل تاول زا، سر خ شدن، سوزش و آب ريزش و درد چشم و احساس وجود جسم خارجي در چشم، سرفه، گرفتگي صدا و احساس درد هنگام تنفس، دل درد، حالت تهوع، استفراغ و مهم تر از همه، سوزش و خارش پوست بدن و ايجاد لكه ها و تبديل جوش ها به تاول هاي كوچك و چسبيدن آن ها به هم و تشكيل تاول هاي بزرگ است.

هنگام آلودگي با اين عوامل بايد ابتدا آلودگي را سريع از روي بدن برداشته و با مواد قليايي و صابون هاي غيراسيدي بدن را شسته و چشم ها را با آب سرد تميز كرد. از تركاندن تاول ها خودداري كنيد و در صورت پاره شدن، آن را همانند زخم باز، پانسمان كرده و از پماد و كرم براي مداواي تاول و پوست استفاده نكنيد.

ج) عوامل خون: شامل عوامل سيانوژن (هيدروژن سيانيد، سيانيد كلريد و سيانوژن برميد) و عامل آرسين است. مهم ترين گاز از عوامل سيانوژن، گاز هيدروژن سيانيد است. (رژيم بعث عراق عليه مردم حلبچه و ساير مناطق كردنشين از اين عامل استفاده كرد.) هنگام مواجه شدن با اين گاز، چندين تنفس براي مرگ كافي است. اين گاز از طريق مجاري تنفسي وارد ريه شده، جذب خون مي شود و با مهار هموگلبين خوني مانع رسيدن اكسيژن به سلول و خفگي سلولي شده كه باعث مرگ سريع انسان مي شود. اين عامل در غلظت هاي بالا توسط پوست هم جذب مي شود.

آرسين هم جزء گازهاي سمي قوي به شمار مي آيد ولي به دليل مشتعل شدن و ناپايدار بودنش كاربرد نظامي زيادي ندارد. اين گاز از طريق مجاري تنفسي وارد شده و با از بين بردن مادة رنگي خون به كليه ها و كبد، آسيب جدي وارد مي كند. آرسين بر پوست و چشم ها اثر سوء نمي گذارد، سيانوژن كلريد نيز هيچ اثر بدى بر پوست بدن ندارد و سيانوژن برميد هم در زمينة نظامي، آنچنان مطرح نيست. علائم مسموميت با اين عامل، سوزش چشم ها و اختلال در تنفس، سرخ شدن پوست؛ به خصوص دور چشم ها، زير ناخن و لب ها، سردرد و سرگيجه، سست شدن بدن و سياهي رفتن چشم ها، خواب آلودگي، تشنج و مرگ است.

د) عوامل خفه كننده: شامل فسژن، كلر، كلروپيكرين، كلرتري فلوئورايد، پرفلوئورا ايزوبوتن است. فسژن مهم ترين گاز اين عوامل است و از طريق مجاري تنفسي وارد ريه مى شود، با بخار آب موجود در ريه كه براي مرطوب نگه داشتن شش ها است واكنش شيميايي انجام داده و به اسيد هيدروكلريد تبديل مي شود. اين اسيد موجب از بين رفتن غشاي داخلي ريه و كيسه هاي هوايي شده كه با تخريب مويرگ هاي درون ريه، پلاسما نيز از خون جدا شده و موجب اشباع شدن ريه از پلاسما مي شود. اين امر در نهايت منجر به خفگي شده كه مرگ انسان را به دنبال دارد.

دي فسژن هم مانند فسژن عمل مي كند ولي اثرات سمي آن، به مراتب بيشتر است.

-2 عوامل كنترل كنندة اغتشاشات

اين عوامل شامل گروه هاي زير است:

الف) عوامل تهوع آور: مهم ترين گازهاي تهوع آور ديفنيل كلروآرسين و آدامزيت است.

تنفس عوامل فوق موجب بروز سردرد، آب ريزش چشم و بيني، سرفه، تهوع و استفراغ در انسان مي شود.

ب) عوامل اشك آور: شامل گازهاي اتيل برمواستات، كلرواستوفنون و معروف ترين عامل اشك آور، گاز ارتوكلروبنزيليدن مالونونيتريل است.

بدن انسان به محض تماس با عوامل اشك آور دچار وضعيت عطسه، آب ريزش شديد چشم ها، سرفه و سوزش نقاط مرطوب بدن مي شود. اثرات اين عوامل، كشنده نيست و ظرف چند دقيقه از بين مي رود.

-3 عوامل ناتوان كننده

در صورت تماس فرد با اين عوامل، توان ادامة فعاليت از او سلب شده و علاوه بر مشكلات فيزيولوژيكي، ناتواني ذهني و رواني هم به وجود م يآورد. مه مترين گاز اين گروه، ليزرژيد است.

-4 عوامل ضد گياه

هدف استفاده از اين عوامل، از بين بردن پوشش گياهي و يا جلوگيري از اختفا و استتار ونابودي محصولات كشاورزي است. عوامل ضد گياه شامل ديفولنت ها، ديكنت ها و دياكسين ها است از مهم ترين عواملي كه در جنگها به كار برده مي شود مي توان به عوامل زير اشاره كرد:

الف) مادة سفيد (تري كلروپيكولينيك اسيد): براي از بين بردن گياهان جنگلي است.

ب) مادة آبي (دي متيل ارسنيك اسيد): براي كنترل و تخريب علف ها و مزارع برنج است.

ج) مادة نارنجي (فنوكسي استيك اسيد): در ميزان كم، باعث رشد علف هاي هرز و در ميزان زياد باعث ريزش برگ درختان و ايجاد حالت خفگي در انسان مي شود.

د) پاراكوات: براي از بين بردن مزارع ماريجوآنا بوده و از فتوسنتز گياهان جلوگيري مي كند.

-5 عوامل دودزا

عواملي كه در اثر هيدروليز شدن، سوختن و يا آئروسل هاي آن، ايجاد پردة دود مي كند. از دودزاهايي كه بر اثر سوختن ايجاد دود مي كنند مي توان به فسفر سفيد و فسفر سفيد خميري اشاره كرد.

-6 عوامل محترق

شامل شعله افكن ها و آتش زاها است. جهت آتش زدن و نابودي افراد درون سنگر، خودروهاي رزمي و... به كار مي روند. اين شعله افكن ها مواد هيدروكربن (بنزين، نفت، گازوئيلو...) را مشتعل و پرتاب مي كنند.

-7 عوامل آموزشي

اين عوامل بر روي بدن انسان و محيط، اثر سوء ندارند و براي تمرينات نيروهاي نظامي وچگونگي مقابله با عوامل سمي و كشنده به كار برده مي شوند.

اثرات زيست محيطي سلاح هاي شيميايي

گازها و دودهاي ناشي از بمب هاي شيميايي و آلاينده هاي ناشي از فعاليت هايي كه در جنگ ها وارد هوا مي شوند به صورت باران اسيدي به خاك برمى گردند، پس از آلوده ساختن خاك، به مرور زمان جذب سفره هاي آب زيرزميني مي شوند. اين پديده در آلودگي هاي خاك از بدترين نوع آلودگي محسوب مي شود. چراكه در وهلة اول باعث از بين رفتن پوشش گياهي و در وهلة دوم باعث آلودگي منابع آب در حد وسيع مي شود. آلاينده هاي محلول، با توجه به محل نفوذ آب هاي سطحي به درون زمين، مي توانند آب هاي زيرزميني را تحت تأثير قرار دهند. مواد شيميايي ناشي از كاربرد سلاح هاي شيميايي بعد از مدتي كه از به كار بردن آن ها گذشت، ممكن است بدون اينكه تجزيه شده باشند، به صورت محلول، وارد آب هاي زيرزميني شده و موجب آلودگي كشاورزي شوند. باران اسيدي، يك مشكل اساسي است كه مي تواند عناصر سمي ناشي از كاربرد عوامل مختلف شيميايي در جنگ ها و مواد ديگر محلول را به آب هاي زيرزميني برده و موجب تغيير تركيب شيميايي آب هاي زيرزميني شود.

موادي كه در طبيعت يا در اثر فعاليت هاي انساني ساخته مي شوند، در چرخة آب زمين قرار مي گيرند. موادي كه بيشترين نگراني را در آلودگي ايجاد مي كنند، مواد سمي هستند كه مدت اقامت آنها در محيط زيست طولاني است. درمورد اكثر مواد شيميايي مصنوعي، از حركت و دوام آ نها در سيستم هاي طبيعي و حتي ميزان مسموميت آ نها، اطلاعات كافي در دسترس نيست.

بعضي از اين عوامل شيميايي نامبرده، با وارد شدن به منابع آبي يكي از عوامل ابتلا به سرطان و نيز به عنوان عاملي در بعضي از نواقص ژنتيكي محسوب شده اند و برخي از آن ها موجب كاهش جمعيت حيوانات وحشي مى شوند. البته خاك به عنوان يك صافي فيزيكي، شيميايي و بيولوژيكي و نيز دريافت كنندة بسيارى از مواد، ب هصورت انبار در زير سطح خود عمل مي کند. هرچند خاك مهم ترين و گسترده ترين مادة پاك كنندة آبها و بازيافت كنندة ضايعات است اما ظرفيت محدودي دارد. بسياري از مواد شيميايي سمي و آلاينده كه در جنگ هاي شيميايي به خاك افزوده مي شوند، ممكن است از نظر تمركز افزايش يابند و در نهايت، به صورت تهديدي جدي براي محيط زيست به حساب آيند.

مواد شيميايي سمي پس از آلوده ساختن خاك و آب، توسط ريشة گياهان، جذب شده و وارد چرخة غذايي مي شوند. علاوه بر صدمات جدي به پوشش گياهي (ريزش برگ درختان، جلوگيري از فتوسنتز و ...) موجب اختلالات ژنتيكي در حيات وحش و كاهش جمعيت مي شوند.

انتقال مواد شيميايي از آب و خاك به محصولات كشاورزي را مي توان به خوبي در بمباران شيميايي نخستين شهر غيرنظامي تاريخ، شهر سردشت در آذربايجان غربي مشاهده كرد. اين شهر توسط رژيم عراق در هفت تير 1366 مورد حملة شيميايي قرارگرفت. عوامل شيميايي به كار رفته در اين حمله از عوامل تاول زا (گاز خردل آرسينك دار) بوده كه اثرات آن تا پنجاه و سيستم ژنتيكي DNA سال در طبيعت باقي مي ماند. با توجه به اينكه گاز شيميايي روي انسان و ساير موجودات زنده تأثيرگذار است، لذا باعث ايجاد سرطان ها، امراض گوناگون و لاعلاج در انسان و نواقص ژنتيكي و مرگ و مير حيات وحش مي شود. خاك سرزمين سردشت و آب و هواي منطقة كردستان آلوده به مواد شيميايي است كه در صورت نوشيدن و استحمام موجب اشكالات دروني و پوستي مي شود. آلوده بودن آب وخاك منطقه باعث انتقال آلودگي به محصولات كشاورزي شده و از اين طريق، مشكلات فراواني را براي ساير افراد منطقه به وجود آورده است. پس مي توان به طور خلاصه به اثرات زيان بار و جبران ناپذير سلاح هاي شيميايي بر محيط زيست و اكوتوريسم مناطق آلوده اشاره كرد:

1 عملكرد طبيعي خاك را مختل مي كند يا اصطلاحاً خاك را مي سوزاند. در اين خاكِ به اصطلاح سوخته، امكان زندگي ميكروارگانيسم هاي طبيعي خاك وجود ندارد.

2 موجب اختلالات ژنتيكي در گياهان ، توقف رشد آنها و از بين رفتن پوشش گياهي مي شود.

3 اختلالات ژنتيكي، اختلال در رشد و سقط جنين حيوانات را به دنبال دارد.

نتيجه گيري

با توجه به خطرات و عوارض شديد عوامل شيميايي به كار رفته در انواع سلاح هاي شيميايي روي انسان و حيوانات و ساير موجودات زنده و به طور كلي محيط زيست، بايد به طور جدي، استفاده از اين نوع سلاح ها (توسط كشورهايي كه براي حاكميت و افزايش قلمرو خود حاضرند همه چيز را قرباني كنند) جلوگيري به عمل آيد.

حمدرضا نيك روان / كارشناس محيط زيست رشتة آلودگي هاي محيط زيست

منبع : نشر شاهد

 

  • جدیدترین ها
  • پربازدید ها